मोडलेला कणा

.

कार्यमग्न  , निस्पृह , विवेकी दाभोलकर सरांचा पाशवी खून … आणि त्यानंतर माध्यमात आलेल्या उद्दाम सनातनी प्रतिक्रिया ऐकून प्रतिकाराची  शक्ती सुद्धा संपुन गेल्यासारखं वाटल होत. लहानपणापासून ज्या काही कल्पना डोक्यात होत्या - अपेक्षा होत्या - आकांक्षा होत्या त्या सार्या उन्मळून पडल्या होत्या. मराठी माणसाने कणा ताठ ठेवावा असे काही अभिजात या  संस्क्रुतित आहे . इथे तुकोबा आहेत  - आगरकर आहेत - विवेक आहे या सार्या समजुती मोडुन पडल्या. सतत प्रेरणा  देणारी  कुसुमाग्रजांची कविता सुद्धा मोडुन पडली होती … 

मोडलेला कणा 

ओळखतो मी सर तुम्हाला , मनाशी बोललो आम्ही 

तुमचे कपडे होते चुरगळलेले , पण डोक्यामध्ये गांधी 


कधी न बसलात , नाही हसलात , बोललात डोळ्यात पाहून 

 " गंगामाई अस्वच्छ झाली , घर गेले वाहून 


माहेरवाशीण पोरिंनाहि जाळणारा हा समाज आपला

मोकळ्या हाती दलिताला बुकलणारा माज आपला


 देश खचला , मने विझली , होते न्हवते गेले

 प्रसाद म्हणुन गोमुत्राचे आचमन तेव्हढे राहिले


खिशामध्ये हात रोज बाबा बुवा घालत आहेत

पैसे सोडा , मन आणि माणुसकीही विकत आहेत


मोडुन पडला समाज , तरी तुम्ही हरू नका

विज्ञानाच्या वेगाने बुद्धीवादाला लढ म्हणा "



कालेवार आज पाहिले तुमचे मी नदीकाठी

आशा मेली , बुद्धी विझली , डोळ्यामधे उरले पाणी

मराठी कबुतरांनो वळचणिला पडुन रहा गुमान

१ मे  महाराष्ट्र दिनानिमित्त तमाम मराठि बंधु भगिनी आणि मातांसाठी खास  घरचा आहेर :-

मराठी कबुतरांनो वळचणिला पडुन रहा  गुमान 

मराठी कबुतरांनो वळचणिला पडुन रहा  गुमान 

खरतर लिहायची होती एक रटरटुन  उकळती कविता 

ज्यात असतील गरुड , ज्वालामुखी आणि भवानी तलवार 

छातीचा कोट , दर्यादिली आणि पोलादी मनगटे उचलती भार 

उत्तुंग ध्येयांची हंड्या झुंबरं - सह्याद्री , समुद्र आणि शिवराय 

कारण माय मराठीचे अभिजात शब्दवैभव 

नक्कीच ओघळेल तुमच्या लवलवत्या जिभांतुन 

पेलवेल शुपकर्णांना कोटि शब्दांचा बोजड भडिमार 

आणि आशाळभूत  डोळ्यांनाही दिसेल दिल्लीचे तख्त वारंवार 

पण छाताडात मावायचे नाही कोणतेच स्वप्न महान 

तेंव्हा मराठी कबुतरांनो वळचणिला पडुन रहा  गुमान 

अरे धूत ,   मराठि वाघ आहोत आम्ही वाघ 

ग्यानबाला तुक्यासकट जातीच्या चिखलात बुडवला 

शिवाजीचा राजकीय स्टंट करून टाकला 

 बाकी लोकांबद्दल विचारूच नका - 

 आमच्या  भावना दुखावतात तात्काळ 

हा -  पण गांधी बाबाला आम्हीच ठोकला 

१ ० ५   वेळा थडग्यावर  कोकलू  माझे राष्ट्र महान 

तेंव्हा मराठी कबुतरांनो वळचणिला पडुन रहा  गुमान 

आम्ही देशभरात रोवू शकतो बीज प्रांतियतेचे 

सनातनाचे, जातीयतेचे आणि टग्या झुंडशाहिचे 

पण शिवाजीच्या डोळ्यांनी आम्ही पाहू शकत नाही 

स्वप्न उत्तुंग राष्ट्रियतेचे, परिश्रमाचे , उद्योगाचे 

चौकाचौकात तंबाकू मळत आम्ही संघटना बांधु 

किंवा बिहार्यांना शिव्या देऊ , काचा फोडू , बदडून काढु 

आणि  १ ० ५   वेळा थडग्यावर  कोकलू - दार उघड बये दार उघड गं 

पण तोपर्यंत-  मराठी कबुतरांनो वळचणिला पडुन रहा  गुमान 

 एके दिवशी नियती नावाची बाया खरोखर दार ठोठाविल 

तुमच्या छातीवर लावायला तिने नव निर्मितीचे - नोबेल आणलेत 

तेंव्हा तुमच्या गुलाबी छात्या आजच साफसूफ करून ठेवा 

पण तोपर्यंत-  मराठी कबुतरांनो वळचणिला पडुन रहा  गुमान 

वसंततिलका

पूर्वसूत्र :
वसंततिलका
(वसंत ऋतू. (Spring) त्याचा तिलक म्हणजे वसंततिलक. हे मराठीतील एक सुंदर अक्षरगणवृत्त आहे. प्रत्येक ओळीत १४ अक्षरे आणी त भ ज ज ग ग हे गण येतात. अक्षरगणव्रुत्तात एका ओळीत किती अक्षरे येतात आणी त्यांचा र्‍हस्व दीर्घ अक्षरांचा क्रम लघु गुरू ठरलेला असतो. उदा म म्हणजे तिन्ही गुरू अक्षरे.त्यामुळे व्रुत्ताची चाल ठरलेली असते. वसंततिलका वृत्ताचे प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे -की घेतले व्रत न हे अम्ही अंधतेने.(माझे म्रुत्युपत्र ही सावरकरांची कविता होय.हा वृत्तबद्ध कविता करण्याचा ८५% जमलेला प्रयत्न आहे !)

कवितेचे नाव : वसंततिलका

वृत्त : वसंततिलका

कवितेचा विषय :वसंततिलका

(Spring) वसंत ऋतू. त्याचा तिलक म्हणजे वसंततिलक. हा तिलक लावण्यासाठी; सृजनासाठी; जननासाठी पृथ्वी आतुर झाली आहे. वरुणदेवतेला साकडे घालते आहे........

.
.
.

हे देव हो; वरुणराजन; व्याकुळे रे

आसक्त होय अधरी; अवनी अधीरे

आरक्त नेत्र असती; अजली अश्रू रे

ती काय रूदन करी; न कळे तुला रे

.

.

ऐकू न ये तुज अत्रुप्त तहानलेली

पृथ्वीमुखे करुण आळवणी सुरू ही

फेके रसाल मग ती प्रणयी पलाश

हा कामदेव दिधला मधुगंधपाश

.

.

.

.

पाशात हा वारुणराज फसे पहा रे

प्रत्येक ही पुरुष आतुर होतसे रे

ते वारुणीय अबला बल तेज काही

अव्हेरणे वरुणराजन शक्य नाही

.

.

.

आव्हान नेत्र करतीच वसुंधरेचे

सौदर्य स्रौष्ठव भरीव गोल साचे

हे पृथ्वी गर्जुन असे नर धाव घेतो.

कामांध हा वरुण देवच दैत्य होतो.

.

.

.

.

.

.

हे अप्सरे गडगडाट नभांगणात

वीजा कडाडत तडाक प्रपात होत.

धारात नाहत धरा धर सुंदरा ती

धो धो पडे वरुण हा वरतो वरोनी

.

.

.

.

.

.

ते कोसळो धबधबे सरिता भराया

श्रृंगार शामल करेल वसुंधरेला

माजात हा वरुण पौरुष कार्य दावी

ती सुंदरा तृप्त धरा मम कारणेची

.

.

.

.

.

.

अद्यापि ना कळतसे प्रसवा धरेला

हा काय हो? सृजन शून्य वर्षाव झाला

आनंद हो प्रजननात कथे तयाला

कैसे? कधी? नवनिर्माण जमेल याला?

.

.

.

व्रुत्ती वसंततिलका न तुझी खुले का ?

.

.

डॉ. अभिराम दीक्षित

शार्दूलविक्रीडित

शार्दूलविक्रीडित

(शार्दूल म्हणजे सिंह. शार्दूलविक्रीडित म्हणजे सिंहाचा खेळ. हे मराठीतील एक सुंदर अक्षरगणवृत्त आहे. प्रत्येक ओळीत १९ अक्षरे आणी म स ज त त ग हे गण येतात. अक्षरगणव्रुत्तात एका ओळीत किती अक्षरे येतात आणी त्यांचा र्‍हस्व दीर्घ अक्षरांचा क्रम लघु गुरू ठरलेला असतो. उदा म म्हणजे तिन्ही गुरू अक्षरे.त्यामुळे व्रुत्ताची चाल ठरलेली असते. शार्दूलविक्रीडित वृत्ताचे प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे -आम्ही कोण म्हणून काय पुसता ? ही कविता होय. ही चाल लग्नातल्या मंगलाष्टकालाही चालते
हा वृत्तबद्ध कविता करण्याचा ९५% जमलेला प्रयत्न आहे !)

कवितेचे नाव : शार्दूलविक्रीडित

वृत्त : शार्दूलविक्रीडित

कवितेचा विषय :शार्दूलविक्रीडित. ..सिंहाचा खेळ.

धाडसाचे वारे वाहत होते. वृद्ध झाडे जोर जोरात हलत होती. ठिणग्या उडत होत्या ... वणवा पेटणार होता.. अशाच एका ठिणगीकडे सिंहाच्या एका छाव्याची नजर गेली. आणी मग ......

वारे वाहत धाडसी धडधडे ; कल्लोळ ज्वालाग्रही

झाडे घासत ही परस्पर उडे ; तो जाळ भूमीवरी

सिंहाचा सुकुमार पुत्र अवघा ; झेपावला त्यावरी

खेळाया गवसे पहाच भलते ; शार्दूल क्रीडा करी. ॥

छावा त्या विस्तवास खेळ समजी ; जाळात घेई उडी

दाहाची न मला क्षिती उब हवी ; गर्जोन ऐसे कथी

छातीशी कवटाळुनी हृदय ते ; उन्माद ज्वाला पिते

आगीचे अवघे शरीर बनते ; खेळे नसातून ती ॥

अंगारा सम नेत्र जाळच नखे ; हा पोत पंजा बने

जीभेची जणू हो मशाल जळती ; भाषाच ज्वालामुखे

वाटे तो नर स्वाभिमान जळता ; आगीस वाटे जनी

ज्वाला चित्त बने शरीर जळते ; आत्माच यज्ञाहुती ॥

पेटोनी हर चंदनी तरू उठे ; त्यांचा सुवासी हवी

त्या रानात घुमे पवित्र बनले ; युद्धात गेले बळी

ऐसा हा वणवा जळे धडधडा ; ज्वालाहुती पेटल्या

ज्वाला सिंह पळे धडाड वनी हो ; शार्दूल क्रीडा पहा ॥

ही शार्दूल मशाल जाळ जळती ; धावे वनी वाटण्या

आत्म्यातील जहाल तेज दिधण्या ; रानातल्या बांधवा

साक्षात्कार ज्वलंततेच मधला ; सर्वांस दर्शावण्या

आत्मा ना बनतो ज्वलंत कधिही ; दाहास घेण्याविना ॥

चीं चित्कार उठे नभात - गगनी ; ती माकडे भ्याडशी

सैरावैर पळा पळाच जनहो ; शार्दूल ज्वाला वनी

भ्यालेली हरणी पळेच घुबडे ; डोळे मिटोनी खरी

धावोनी वटवाघुळांसह वनी ; ती शोधती बोळकी ॥

सिंहाचे हृदयी स्वगर्व वसतो ; शार्दूल ज्वाला जशी

शार्दूलासम पाहिजे हृदयही स्वीकारण्या आग ती

ज्वालासिंह विचार आग जळती; भ्यांडास भीती तिची

जाळोनि स्वशरीर काय घुबडे ; घालीत अत्माहुती ?

शार्दूला सम धैर्य ना वसतसे : प्राण्यांतही जाणत्या

दोषी का म्हणता गरीब घुबडा ? मूर्खास बुद्धी किती ?

ज्वालासिंह परंतु व्यर्थ जळला ; शार्दूल क्रीडा वृथा

राखेच्या सम ते शरीर बनले ; शार्दूल राखे जसा ॥

येता एक झुळुक चंदनमयी; मंत्रावली राख ही

राखेतून पुनः उठेल उडण्या ; शार्दूल पेटोनिया

निद्रेचा लखलाभ होत घुबडा ; शार्दूल जागा खडा

राजेही घुबडे असोत वनिची शार्दूल नेता खरा

.

.

.

.

.

झेपावेल सदा अवध्य नर तो ; शार्दूल क्रीडा पहा ॥

.
.

अभिराम दीक्षित. श्रीलंका २००५